ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 82, 15.06.2018/

Фарсы мәйданы нигә кайнады?

 

2017 ел бик көчле сәяси «фейерверк» белән төгәлләнде: елның соңгы көннәрендә Иранда бөтендөнья җәмәгатьчелегенең игътибарын җәлеп иткән фетнә давылы купты. Янгын шулкадәр көтмәгәндә чыкты ки, Иран җитәкчелеге аның беренче көннәрендә хәтта югалып та калды, мәгълүмат кырында бу илнең гамәлдәге президенты Хәсән Роуханиның да, рухани лидер Хәминейның да тавышы ишетелмәде. Рәсми Тәһранның паникада булуы сизелде. 

2-5
Гыйсъянчылык давылы исә бик тиз бер шәһәрдән икенче шәһәргә күчеп, бөтен илне чолгап ала язды. Очкыннан ялкын бик тиз кабына,  фарсы шәһәрләрендә административ биналарга һөҗүмнәр ясала, «Үлсен, бетсен!» дигән шигарьләрдән урамнар яңгырап тора, көч структураларының корал саклау урыннарын талап, халык тарафыннан кулга утлы корал төшерү омтылышлары җитәрлек иде. Хәтта  ике яктан да кан коелып өлгерде.

 

Беренче шок үтү белән, илнең сәяси җитәкчелеге аңга килде: халыкны тынычланырга чакырган, гыйсьянчылык күтәрелешен оештыруда Американың Үзәк разведка идарәсен, Израиль  Моссадын, Англия яшерен хезмәтләрен, Согуд Гарәбстаны җитәкчелеген гаепләгән чыгышлары таратылды. 
Дөресен генә әйткәндә, ил башындагылар гаделлек белән идарә итсә, чит илнең яшерен хезмәтләре берни дә кыра алмас иде. Халыкның ярсып урамга чыгуында чиновникларның коррупциягә һәвәс булулары, комсызланып, халык мәнфәгатьләрен онытулары, казнага кергән байлыкларны бер кирәкмәгән юнәлешләрдә исраф итеп бетерүләре… муллаларның Коръән әхлагын онытып, аны артка ташлап, ахирәтләрен дөньяга алыштырулары төп этәргеч бирде.

 
Соңгы телгә алынан катламнан социаль челтәрләрдә зарланучы иранлыларны табарга була, комсызлыклары һәм ачкүзлекләре сәбәпле, болар халык арасында ислам диненә каршы коткы таратылуга куәтле этәргеч бирделәр. Боларның барысына да иранлыларның үз эше генә дип карарга һәм игътибар итмәскә дә булыр иде, билгеле. Әмма Ирандагы вәзгыять белән Россиянең эчке тормышында һәм тышкы сәясәтендә охшалыклар артык күп, шуңа күрә фетнәнең сәбәпләре һәм аны хәрәкәткә китерүче көчләргә анализ ясау сорала. 

 
Санкцияләр богавына чорналган Иранда даими рәвештә бәяләр күтәрелеп торды. Янгын чыгарган очкынны йомыркага бәяләр ике тапкыр күтәрелү бирде. «Йомырка сикереше» исә сәбәп түгел, ә нәтиҗә генә иде. Фарсы җитәкчелеге соңгы елларда илнең бик күп байлыгын чит илләргә гаскәрләр җибәрүгә, бигрәк тә Сүрия революциясен бууга сарыф итте. Әле бүген дә Ислам революциясе сакчылары корпусы дип йөртелгән элиталы йөз меңле гаскәрләр Сүриядә башбаштаклык кыла: халыкны канга батыруда үзләренең кара өлешләрен кертә. Сугышка озак вакытлар буе бик күп мал сарыф итү илне финанс яктан хәлсезләндерде. Шуңа сугыш кырыннан даими кайтып торган мәетләрне җирләү  дә өстәлеп, халыкның түземе тәмам төкәнде.

 

Башта йомырка бәясе уңаеннан купкан һәм икътисади таләпләр куйган стихияле чыгышларда бик тиз сәяси таләпләр яңгыратыла башлады: Сүриядә мәгънәсезгә кан койган гаскәрләрне чыгару мәсьәләсе кабырга белән куелды, Ливан шигыйларына күрсәтелә торган хәрби ярдәмне туктату әмерләре яңгырады, Йәмәндәге гыйсьянчыларга туктаусыз корал озатып тору тәнкыйтьләнде. Кан коюга тотылган малларны илнең үз эчендәге проблемаларны хәл итү өчен юнәлтү таләбе бик тиз арада Тәһрандагы югары кабинетларда утыручыларга үлем, бетү таләп иткән шигарьләр дәрәҗәсенә үсте. 


Әле ярый рәсми Тәһрән вәзгыятьне контрольгә алуга иреште: урамнарда хакимиятне яклаучыларның митниглары оештырылды, көч структуралары хәрби хәзерлеккә китерелде, Иран армиясе фетнәне бастыруда полициягә һәм Ислам революциясе сакчылары корпусына ярдәм итәргә әзер торуы турында сәяси белдерү таратты. Соңгысы аеруча әһәмиятле иде, чөнки армия нейтралитет сакласа, яисә баш күтәрүчеләр ягына басса, илдә катлаулы хәл туып, Сүрия янгынын хәтерләткән фаҗига башлануы көтелә иде. Хәзергә фетнә үзенең көчен югалтты, кайбер шәһәрләрдә ризасызлык белдерүчеләр күренгәләсә дә, гражданнар сугышы дигән канлы тегермән әйләнеп китә алмый калды. Ә бит күп кенә көчләр вакыйгаларның нәкъ менә шул юнәлештә үсүләрен теләгән иде. 


Сәхнәдә пәрдә төште. Тик бу спектакльнең тәмалануымы, әллә антракт кынамы икәне мәгълүм түгел. Көл астында яткан утлы күмерләрдән яңа янгын кабынмасын өчен Тәһрандагы сәяси  җитәкчелеккә эчке һәм тышкы сәясәттә үзгәрешләр кертергә туры киләчәк. Бигрәк тә чит илләрдә алып барылган кан коелышларда катнашу мәсьәләсен кабыргасы белән куярга туры киләчәк, чөнки алар бумеранг булып кайтаваз бирергә мөмкиннәр. Озак вакытлар чит мәйданнарда сугыш алып бару белән мавыгасың икән, иртәме-соңмы сугыш үз өеңә дә килә. Тарихта моның мисаллары җитәрлек. Согуд Гарәбстаны принцы, ул илнең факттагы җитәкчесе Мөхәммәд ибн Сәлман күптән түгел генә: «Иранның безгә сугыш алып килүенә юл куймабыз, сугышны Иранның үзенә күчерәбез», – дигән саксыз белдерү ясаган иде. Телдән ялгыш ычкынып киткән ул сүзләр аздан гына чынга ашмый калды. 


АКШ, Израиль, Согуд Гарәбстаны җитәкчеләренең бер булып, фарсы мәйданын яклаулары, Тәһранга сәяси басым ясарга тырышулары бик ачык күренеп торды. Мәскәү исә үзенең аркадашын бар көченә яклады, чөнки Тәһран белән Мәскәүнең бер күчәрдә әйләнүләре беркемгә дә сер түгел. Сәяси шахмат тактасыннан Тәһрән фигурасы алып ташланса, Мәскәүгә бик авырга туры киләчәк иде. Илдән илгә күчүче фетнә очкыны Россия өстенә дә төшмәс дип әйтеп булмый. Революцияләр план буенча ясалмый, киләселәрен алдан хәбәр итеп итеп тә тормыйлар  һәм югары чиновникларның пропаганда сурәтләгән рейтинглары белән исәпләшмиләр. Шуңа күрә фарсы мәйданының сабакларын Мәскәүдә дә өйрәнәләрдер дип фаразлыйк.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 2, 09.01.2018/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!

Фотохәбәр

Видеохәбәр