ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 56, 20.04.2018/

“Гыйлем диңгезеннән бер тамчы”


Татарстан дәүләт милли музееннан Флера Дәминова: “Әнвәр Хәйрине искә алабыз, килә аласыңмы?” – дип шалтыраткач, бары тик ”Кайсы көнне, сәгать ничәдә?” – дип кенә сорадым. Флера ханым мине танылган шәхесләр белән очрашуларга, бакыйлыкка күчкәннәрне искә алу мәҗлесләренә еш чакыра. Барысына да өлгереп тә булмый, әмма Әнвәр дусның рухы белән кабат очрашуга килми каламмы соң?
2-1
Без, университетның татар теле һәм әдәбияты бү­легендә укучылар, өч дистәгә якын кеше идек. Гомер буе аралашканнары исә биш-алты гына бөртек. Әнвәр Хәй­ри – шуларның берсе иде.

 
Берәр ел хәбәрләшми тор­ган чаклар да булмады түгел, әмма язмыш безне гел очраштыра килде. Һәр эшкә үҗәтләнеп тотына һәм ахырынача җиткерми туктамый торган Аксубай мишәре иде ул. Мишәр димәктән, 1967 елда укырга керергә аның якташы, сабакташы Альберт Сафин  дигән егет тә килгән иде. Керү имтиханы тапшырганда танылган Тукайчы, профессор Ибраһим Нуруллин, Альберт авызын ачып бер сүз әйтүгә: “Энем, син ми­шәрме әллә?” – дип сораган ди. Альберт бө­тенләй коелып төшкән, мишәрләрне татар теле һәм әдәбияты бүле­генә алмаслар дип курыккандырмы, Ибраһим абыйга: “Ми­шәр тегел”, – дигән. Бәл­ки, бу мәзәк өчен уйлап чыгарылган гына  нәрсә­дер, әмма Альбертка укып бе­тер­гәнче тынгылык бирмә­деләр: җае чыккан саен шушы уйдырманы күпер­теп,  яңа вакыйгалар өстәп сөйләргә яраталар иде. Нишләмәк кирәк, КДУ­ның татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укучы сабакташларым арасында һәр ике кешенең берсе йә шагыйрь, йә язучы иде. Шуңа күрә төрле шаяртуларга, арттырып сөйләү­ләргә бе­рәү дә әллә ни игътибар итмәде. Әнвәр Хәй­рул­линны да көл­ке “объекты” итәргә тырышучылар булды. Имеш, хәтере начар, шуңа күрә һәр җөм­ләнең астына сызып укый һәм ул китапханәдән алган  китап­ларны кире кабул итми­ләр икән, имеш. Әнвәр, чыннан да, кайбер үтә кызыклы фи­керләрне  карандаш белән билгели иде, аннан соң аларны аерым кәгазьләргә дә күче­реп язып, картотека сыман нәрсә дә төзеде ул. Бу га­мәлләр аның фән өлкәсенә керә башлавы иде. Чит телләр арасыннан гарәп телен сайлавы да очрак­лы булмагандыр.

 

Төр­ки­ләр­нең, аерым алганда, татар­ның әдәби-мәдәни ми­расының шактый өлеше гарәп телендәге кулъязмаларда саклануын бел­гән­дер Әнвәр. Шуңа күрә як-якка бик чәчел­мичә гарәп телен өйрәнә башлагандыр. Остаздан да уңды Ән­вәр, укытучысы Лена Та­җиева гарәпчәне “су кебек эчү” өстенә, гаять таләпчән иде. Мондый укытучыга эләгүне  Әнвәр бәхеткә санады, ә без, шулай ук гарәп телен өйрә­нергә алынучылар, Лена Кәли­мул­ла кызына зачет куймаган өчен үпкәләп йөрдек. Янәсе, гарәп теле безгә барыбер кирәк булмаячак, Лена апа “гаебе” белән күпме  шә­кертне имтиханнарга  үт­кәр­­мәскә мөмкиннәр иде бит. Дөрес булса, зачет бир­гәндә бер студент Лена апаны ау­ди­ториядән чыгармый торган: ишеккә аркылы баскан да: “Лена Кәлиевна, йә зачет куясың, йә үз-үземә кул салам, только через мой труп”, – дип әйткән, имеш.


Әнвәр исә гарәп телен күңел биреп укыды, алай гына да түгел, Казан мәк­тәп­ләрендә гарәп теле дәрес­ләре дә алып бара башлады. Бу вакытта ул, уйла­маганда-көтмәгәндә дигән­дәй, Пермь­­нең Барда районы кызы – Альмирага өй­ләнеп, читтән торып укырга күчкән иде инде. Шуңа күрә аралашулар бик кимеде.


Әмма безгә озак еллар бергә күрешеп, фи­керлә­шеп яшәргә язган булган икән. Университет юлламасы белән мин 1972-1973 елларда Азнакайда укыттым һәм бер елдан соң ук “гаилә хәлләре” белән Казанга кайттым. Эш юк, прописка юк, фатир юк. Хатыным, бүгенге көндә дә тормыш юлдашым, таянычым Фә­ридә белән язылышуыбызга инде бер ел узса да, Сак белән Сок кебек кавыша алмый йөрибез. Шундый көннәрнең берсендә Бауман урамында Әнвәр очрады, хәлләремне  сөй­ләгәч: “Әйдә, ике көннән шушында ук оч­рашыйк әле”, – диде. Гаҗәп хәл бит, мине фатирлы һәм эшле итү өчен Әнвәргә нибары ике көн вакыт җитте. Фатир – Заводская урамында, Ән­вәрләр яшә­гән йорт белән күрше агач йорт иде. Ә эшне ул теле­виде­ниедән бер танышы белән сөй­ләшкән булган.  Шу­лай итеп, Әнвәр дус яр­дәме бе­лән мин  башкалада яңа тормыш башладым һәм дуслыгыбыз аның соңгы көннәренә хәтле дәвам итте.


Әнвәр Хәйри бөтен барлыгы белән татарның бер газиз улы иде.  Кайбер га­мәл­ләре белән консерватор кебек тоелса да,  аның “консерватизмы” бары тик милләтне сакларга гына хез­мәт итте. Балалары Айдар, Айгөл дә татарча тәр­бия алды. Айгөл Казан дәү­ләт консервато­рия­сендә укы­ганда әти­сенә: “Кайсырак юнәлештә китим икән,  эстраданы сай­лыйм­мы, опе­ра сәх­нәсенме?” – ди­гән булган. Әнвәр аңа: “Эстра­дада җыр­чылар буа буар­лык, син исә бу та­вышың белән классик композиторлар әсәр­­­ләрен, халкыбыз җыр­ларын менә дигән итеп башкара ала­сың”, – дигән. Әнвәр үзе дә халык җырла­рын җи­ренә җиткереп менә дигән итеп башкара иде. Хатыны Альмира да җырчы, җыр­чы­лардан җыр­чы гына туа инде ул, бүген Айгөл Хәйрине бел­мәгән, яратып тыңла­маган кеше юктыр.


Музейда узган искә алу кичәсендә кайбер хатирә­ләрне барлап утыруым табигыйдер. Чөнки бу кичә тормыш юлларыбыз ки­сеш­мә­гән ниндидер бер галимгә тү­гел, минем сабакташыма багышланган иде.  Әнвәр турында үз уйларымны  җитке­рүне бурычым дип саныйм.  Язганнарым әле сүз башы кебек кенә  булып калсын иде. Чөнки Әнвәр Хәйрине ис­кә алырга килгән галим­нә­ре­безнең берсе,  академик Индус Таһиров әй­түенчә,  мил­ләт язмышына куркыныч яна­ганда без Әнвәр Хәй­риләрне тагын бер кат барлыйк. Йөздән артык фәнни хезмәт язган, Ибн Фадланның Идел Болгарына  сәяхәтен төп нөсхәдән яңа­дан тәр­җе­мә итеп безгә тарихи дө­­реслекне кайтарган бу галим эшчәнлеге миллә­тебез өчен кадерле. “Әнвәр Хәйри фән­ни дәрәҗә алу өчен түгел, фән өчен яшәде”, – дигән иде Индус ага.  Профессор, археолог Фаяз Ху­җин исә: “Бездә фән кандидатлары да, докторлар да күп, әмма йөз галимнең берсе генә галим булып таныладыр, мөгаен. Әнвәр Хәй­ринең хезмәт­ләре һәр­вакыт актуаль, шу­ңа күрә без аны онытыйк дисәк тә  оныта алмаячакбыз”, – дигән иде.


Ибн Фадланның сәя­хәт­намәсен телгә алган идем бит әле, китапның Әнвәр Хәйри тәрҗемәсендә чыгуы, урысчага да тәрҗемә ителүе татар тарихы фә­нендә бер ачыш буларак кабул ителгән иде. Чөнки бу сәяхәтнамәне тәрҗемә итү­челәр әллә белә торып, әл­лә белмичә, кайбер сүз­ләр­не дөрес тәрҗемә итмәгән­нәр. Бу – сүз хатасы гына түгел, тарихи хаталар иде. Әнвәр Хәйри әнә шуларны төзәтте. Остазы Лена Та­җиева әйтүенчә, Ән­вәр тулы бер институт эшлисе эшне  берүзе башкарып чыкты.


Татарстанның халык язучысы, депутат Разил Вәлиев Әнвәрнең хез­мәт­ләрен ка­һарманлыкка тиңләде, чөнки алар төрле фикер­ләргә урын калдырмас өчен тарихны барлап, дөресләп торалар.


“Әнвәр Хәйрине сагыну гына аз, аның иҗади мирасын туплап, китап итеп чыгарырга кирәк”, – диде Р.Вә­лиев. Ә моны кем эш­ләр? Төрле җыентыклар­да, матбугатта Әнвәр Хәй­ри турында язылган һәм ул үзе язган мәкаләләр, фәнни хезмәтләр шактый. Аларны бергә җыя­сы иде.


Искә алу кичәсе “Гыйлем диңгезеннән бер тамчы”  дип атала иде. Әгәр бөтен иҗа­тын барласак, Әнвәребез эшчәнлеге  бер тамчы гына түгел, ә олы диңгезгә коючы бер инеш кебектер дә әле.


Музейга барганда Разил: “Әнвәр кайчан үлде соң әле?” – дип сорап куйды. “Белмим, – мәйтәм, – ну туган көне – икенче декабрь”. “Үлгән көнен онытуыбыз әйбәт тә әле, туган көнен генә хәтер­лик!”  


Һәм хәтер озайтыр өчен Ә.Хәйри турында истәлек­ләр җыеп бер китап та чыгарыйк.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 0, 01.01.2018/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!

Видеохәбәр